است كه وجدانش او را متزلزل و ناراحت كرده و مىفهمد كه دارد راه غلط مىرود و راه صواب غير آن است و مىتواند مهاجرت كند و نمىكند ، مىتواند سرپيچى كند و نمىكند . 2 . آيهء سورهء رعد آيهء ديگر كه از يك نظر از اين آيه مهمتر است آيه‌اى است كه مىفرمايد : إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ « 1 » خداوند وضع و سرنوشت قومى را عوض نمىكند و تغيير نمىدهد مگر آنكه آن قوم ( توجه داشته باشيد كه بحث روى قوم است نه روى فرد ) خودشان آنچه را كه به خودشان مربوط است ( اين درست روح جمعى است ) ، خودشان را ، شخصيت خودشان را عوض كنند و تغيير بدهند . اولًا اينجا كلمهء يُغَيِّرُوا به صورت فعل معلوم آمده نه به صورت فعل مجهول كه انَّ اللَّهَ لايُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّى يُغَيَّرَ ما بِانْفُسِهِمْ [ خداوند وضع قومى را تغيير نمىدهد ] تا آنچه كه مربوط به خُلق و روحيهء آنهاست تغيير كند . نه ، اين يك چيزى است كه از خودشان بايد شروع بشود : خودشان تغيير بدهند . يك مردم ديگر نمىتوانند ملتى را عوض كنند به طورى كه استحقاق سعادتى را داشته باشند . خود ملت بايد تصميم بگيرند . بعلاوه اينجا كه مىگويد : إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ به افراد نظر ندارد ، نمىگويد كه افراد چنين ؛ خود قوم را مىگويد . اگر افراد هم گفته بود باز براى مطلب ما شاهدى بود ؛ ولى بالاترش را گفته . خلاصه مىگويد يك ملت بايد خودش را عوض كند ، روح خودش را بايد عوض كند [ تا وضعش تغيير كند . ] اگر اين ملت كه بايد روح خودش را عوض كند محكوم جبرى روح خودش باشد ، ديگر تكليفِ به اينكه خودت را عوض كن ، روح خودت را عوض كن ، روح ديگرى به خودت بده ، معنى ندارد . اين تكليف كردن علامت اين است كه افراد در مقابل اين روح جمعى كه بر آنها حاكم است مجبور و دست بسته نيستند . در بعضى آيات ديگر به صورت فردى ذكر شده كه باز هم براى مدعاى ما دليل است . در خيلى آيات قرآن اين گونه تعبيرات آمده است : وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى « 2 » مخصوصاً اين آيه : يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ « 3 » مراقب خود باشيد ، خود را بپاييد . اگر خود را بپاييد و مهتدى باشيد ضلالت مردمِ ديگر به شما زيان نمىرساند . اين كأنه مثل اين است كه : شما مىتوانيد در ميان درياى آتش هم سالم بمانيد . پس اين‌جور فكر نكنيد كه مردم كه ضلالت پيدا كردند ، ديگر ما هم چاره‌اى نداريم . خواهى نشوى رسوا همرنگ جماعت شو ، و بلكه وقتى كه جماعت به يك شكل درآمد خود به خود انسان همرنگ جماعت مىشود و نمىشود نشد .

--> ( 1 ) رعد / 11 . ( 2 ) انعام / 164 ، اسراء / 15 ، فاطر / 18 ، زمر / 7 . ( 3 ) مائده / 105 .